Samenvatting
Een van de eisen om in aanmerking te komen voor de Versnellen-subsidie die NDE toekent, is dat je “linkt naar URI’s van gestandaardiseerde termen via het Termennetwerk”. Hoe je dit voor elkaar krijgt wordt in het midden gelaten. Een van de mogelijkheden is een directe koppeling vanuit Axiell Collections met Termennetwerk. Daarover gaat dit artikel.
Zowel aan de kant van Termennetwerk als aan de kant van Axiell Collections zijn er kansen voor verbetering.
Termennetwerk kan meer gegevens over termen aanbieden dan het nu doet. Daarnaast is het datamodel waar Termennetwerk gegevens mee aanbiedt prima voor termen (concepten), maar voor personen en instellingen laat het te wensen over.
Aan de kant van Collections kan de mapping van de velden worden verbeterd.
Vanuit onze vereniging is een werkgroep opgericht. De bedoeling is om in goed overleg met Axiell en NDE te komen tot de gewenste verbeteringen. Wil je hieraan meedoen? Stuur een mailtje naar secretaris@adlibug.nl.
Uitgebreide toelichting volgt hieronder. We nemen aan dat de lezer enigszins bekend is met het werken met de Thesaurus en de Personen en Instellingen in Adlib en/of Axiell Collections. Wil je een opfrisser of een inleiding op dit gebied? Afgelopen najaar gaven we een webinar over precies dat onderwerp. Meer informatie vind je in deze blogpost.
Inleiding
Voorgeschiedenis
Amsterdam, vrijdag 9 februari 2018. In de Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat zal die middag de HackaLOD 2018 van start gaan. In de ochtend zijn er workshops en klankbordsessies. Tijdens zo’n sessie uit een van de aanwezigen zijn frustratie over de veelheid aan verschillende terminologiebronnen die hij moet leren kennen om er goed gebruik van te kunnen maken. Ook in Cultureel Erfgoedland gaat de kreet Linked Open Data al een aantal jaar rond. Tim Berners-Lee is dan al meer dan 10 jaar één van de grote voorvechters. Linked Open Data heeft de toekomst.
Eén van de andere aanwezigen bij die sessie is Sjors de Valk, namens Netwerk Digitaal Erfgoed. Hij heeft al wat langer het idee van een centraal punt dat een selectie terminologiebronnen bij elkaar brengt en aanbiedt. En er is dus behoefte aan. Welke bronnen horen zoal in die selectie? Ook dat wordt wat duidelijker tijdens die sessie. Eind november 2018 wordt de eerste pilot-versie van Termennetwerk gedemonstreerd.
1 april 2021 meldt de website van NDE: “Softwareleveranciers zetten grote stappen om Termennetwerk vanuit collectiebeheersystemen te raadplegen”1. Collectieregistratiesoftware van Picturae, Atlantis en Axiell zal zo’n koppeling ondersteunen. Rond die tijd duikt Termennetwerk ook voor het eerst op in NDE’s Wiki over de Digitale Erfgoed Richtlijn Architectuur.
Stand van zaken
Het totale aanbod aan terminologiebronnen en beheerde vocabulaires is enorm en veel te groot voor Termennetwerk. Nu, voorjaar 2026, is Termennetwerk verzamelpunt voor 50 bronnen. Dat aantal groeit, langzaam maar gestaag. Je kunt “met de hand” zoeken in een selectie bronnen die je zelf maakt. Wat je zoekactie oplevert heeft een vaste vorm: je krijgt altijd dezelfde veldnamen (mits ingevuld), volgens het standaard datamodel voor thesauri SKOS, Simple Knowledge Organisation System.
In onderstaande tabel zie je de veldnamen die Termennetwerk kan leveren, met de overeenkomstige velden in de Thesaurus (thesau) en Personen en Instellingen (people) in Adlib en Axiell Collections, met daarnaast een commentaar, waarover straks meer. Zoeken kan op meerdere manieren, maar hoe je ook zoekt, je krijgt alleen velden terug die de bron aanlevert. Bij de bron zijn vaak lang niet alle velden ingevuld. Die krijg je niet in je zoekresultaat.
Velden en hun bestemming: mapping van SKOS naar Axiell Collections
| TN veld | thesau | people | importeren? |
|---|---|---|---|
| uri | PID other URI 1 | naam | ja |
| prefLabel | term | naam | ja |
| altLabel | term of gebruikt voor | naam of gebruikt voor | wellicht, in eigen record |
| hiddenLabel | gebruikt voor (used for) | gebruikt voor (used for) | wellicht, in eigen record |
| broader | is deel van (broader) | is deel van (broader) | nee, zie Toelichting |
| narrower | heeft als deel (narrower) | heeft als deel (narrower) | nee, zie Toelichting |
| related | andere relatie (related) | andere relatie (related) | wellicht, in eigen record |
| exactMatch | PID other URI 2 | PID other URI 2 | ja |
| scope note | scope note | nvt | ja |
In de tabel zeggen we ‘importeren’. In Collections kan dat op twee manieren: door bestaande records aan te vullen, of door nieuwe records aan te maken. We komen daar straks nog op terug. Nu eerst:
Toelichting op de mapping
- uri wil je altijd overnemen. Dat was het hele idee van Termennetwerk.
- prefLabel is de voorkeursterm volgens de bron die je raadpleegt. Voor elk concept is er in elke taal maar één prefLabel.
- altLabel is een alternatieve term voor hetzelfde concept.
De Art & Architecture Thesaurus is van origine een Amerikaans rubriceringssysteem voor bibliotheken. Voorkeurstermen zijn vaak meervoudsvormen: schilderingen, met altLabels schilderijen, schilderij, schilderstukken en schilderstuk. Voor een enkel schilderij wil je ook precies die term, schilderij (enkelvoud) als objectnaam. In de context van een kunstverzameling is het dus niet zo dat een voorkeursterm “beter” zou zijn dan een niet-voorkeursterm. Hoewel de AAT door velen wordt gezien als dé standaard, kan men zich afvragen of een bibliografische classificatie wel zo geschikt is voor het beschrijven van een museale verzameling. Maar ik dwaal af. - hiddenLabel is een term die je niet wil laten zien, maar die wel resultaat moet opleveren als men erop zoekt in jouw collectie. Bijvoorbeeld Rembrant moet wel Rembrandt opleveren.
- broader is een bredere term. Vervoermiddel is een bredere term van rijwiel is een bredere term van fiets. Drie redenen om deze niet over te nemen.
- Past het wel in jouw thesaurus en je collectieregistratie?
- En waar dan, in de hiërarchie?
- “De ene keer wel, de andere keer niet” werkt niet met een geautomatiseerde koppeling. Het is alles of niets. In dit geval dus liever niets.
- narrower is de tegenhanger van broader. Een term heeft vaak vele narrowers, dus als je dat zou overnemen krijg je een onbeheersbaar aantal vertakkingen erbij. Zie ook broader.
- related is een gerelateerde term. Als je die term al hebt in je thesaurus, dan is het zinvol om die relatie te leggen met de huidige term. De gebruiker zou de keuze moeten kunnen maken.
- exactMatch is het identieke concept in een andere bron, bijvoorbeeld Wikidata. Je maakt het LOD-toepassingen makkelijker als je dit overneemt.
- een scope note is een korte omschrijving van het concept, die betrekking heeft op het concept binnen je collectie. Vandaar scope, bereik. Meestal komt zo’n beschrijving goed overeen.
SKOS. One Size Fits All?
Voordat we dieper ingaan op de manieren waarop je dit kunt benutten in Adlib of Collections, een vraag:
Is deze set velden wel alles wat je kunt verwachten van verrijking?
Het antwoord is helaas nee. Voor termen, beter gezegd concepten – je thesaurus – kun je er goed mee uit de voeten.
Maar voor personen en instellingen wil je ook informatie zoals geboorte- en sterfdatum, plaats van werkzaamheid, een korte biografie, en zo meer.
Die informatie is wel beschikbaar. Het is bovendien vaak ook wenselijk om die in je eigen collectieregistratie over te nemen, en niet alleen via een weblink naar een externe bron. De bibliotheekwereld kent copy cataloging: uniforme titelbeschrijvingen van boeken worden gekopieerd uit een betrouwbare bron. Het scheelt gewoon heel veel tijd.
Kortom: de essentiële velden voor Personen en Instellingen verdienen een eigen datamodel, met specifieke velden voor specifieke eigenschappen van de desbetreffende persoon of instelling.
Gezien vanuit Termennetwerk is de keuze voor SKOS heel logisch. Een centraal doorgeefluik voor al die verschillende bronnen moet de data uit die bronnen op een zo uniform mogelijke manier doorgeven. Dus One Size Fits All, en het begon over Termen, dus het werd SKOS. Daarnaast is, kort door de bocht, de “opdracht” van Linked Open Data dat machines – computers – verbanden kunnen leggen tussen collecties onderling. Daarvoor zou je kunnen volstaan met één veld, één link van de externe bron, punt.
Maar het is toch een beetje alsof je nodeloos op dieet wordt gezet. De rijkdom aan gegevens is er, er is een geautomatiseerde koppeling, maar als je iets meer wilt dan het absolute minimum moet je toch weer met de hand gaan copy-pasten. Hier is dus ruimte voor verbetering.
Manieren om te verrijken
Reconciliation
Het betekent ‘in overeenstemming brengen met’. De eerste complete handleiding, Verbind je Termen, dateert uit 2017, maar de ontwikkelingen staan niet stil. Najaar 2025 was het onderwerp van een webinar waavan je de opname kunt terugkijken en de bijbehorende powerpoint, en inmiddels wordt er ook gebruik gemaakt van AI. Deze aanpak vereist nogal wat handigheid met Excel, OpenRefine, en de import-functie van Axiell Collections. Daarom laten we deze methode in dit artikel verder buiten beschouwing.
Koppeling Termennetwerk – Axiell Collections
Axiell biedt een directe koppeling met Termennetwerk. Behalve je eigen thesaurus kun je kiezen voor één of meer van de 26 bronnen die Axiell vanuit Termennetwerk doorgeeft. Welke bronnen dat zijn vind je op deze pagina. Heb je de beschikking over Axiell Designer, dan kun je dit zelf inrichten.
Hoe werkt het? Onder water vindt er een omzetting plaats: van het data-formaat dat Termennetwerk aanlevert (JSON SKOS), naar het dataformaat dat Collections lust: AdlibXML.
In deze video van 14 minuten kun je zien hoe dit in zijn werk gaat. Aan de hand daarvan komt een wensenlijstje naar voren.
Een wensenlijstje
- Bij invoer in het gekoppelde veld wil je direct kunnen zien met welke bron je gekoppeld bent. In de huidige situatie moet je daarvoor eerst het zoekscherm voor dat veld openen.
- In het scherm Vind data voor het veld … is de kolom “Broader” altijd leeg. Hier kan iets staan wat herkenning van de juiste term makkelijker maakt.
- Met de knop DETAIL in het scherm Vind data voor het veld … wil je álle data zien die geïmporteerd kan worden, en alleen die. De te importeren uri ontbreekt, en lege velden worden getoond. Dit is een eenvoudige aanpassing.
- Er is geen waarschuwing als je uit een externe bron een term importeert die al aanwezig is in je eigen thesaurus.
- Een mogelijkheid om de gegevens uit de externe bron samen te voegen met de reeds bestaande term zou fijn zijn.
- Broader term belandt in een opmerkingen-veld. Zie broader hierboven. Je wilt de context, maar niet de “vervuiling”.
- ExactMatch wordt niet overgenomen. Er zijn maar weinig bronnen die exactMatches aanbieden, maar áls ze het doen is het zinvolle context. Bijvoorbeeld RKD Artists levert exactMatches met viaf, biografisch portaal, Getty ULAN, BNF (Bibliothèque Nationale de France), DOI en Wikidata. Die informatie wil je ook importeren.
- related term wordt niet overgenomen, terwijl er in de thesaurus én in SKOS wel een veld voor is. Ook hier liggen kansen.
Tot zover de wensen die Axiell in vervulling kan laten gaan. Daarnaast is er nog een wens aan het adres van Termennetwerk:
- Voor Personen en Instellingen is een ander datamodel met een meer specifieke mapping wenselijk.
Tot besluit
De huidige implementatie van een koppeling met Termennetwerk vanuit Axiell Collections is op meerdere punten voor verbetering vatbaar. Er liggen wensen, zowel aan het adres van Axiell als aan het adres van Termennetwerk.
Vanuit onze vereniging hebben mensen zich aangemeld voor een werkgroep rond dit onderwerp. Het bovenstaande kan hopelijk dienen tot overzicht en als basis voor verdere gesprekken.
Wordt vervolgd.
Noot
De desbetreffende pagina staat niet meer online bij NDE, maar is in de Wayback Machine van het onvolprezen Internet Archive nog wel te vinden, al laadt het niet snel. Terug